Patogeny w ogrodzie

Przeciwdziałanie chorobom roślin wywoływanym przez patogeny stanowi niezbędny element ich pielęgnacji. Niekiedy, pomimo usilnych starań zabiegi profilaktyczne w trosce o zdrowie ogrodu nie wystarczają i nasze rośliny mogą zostać zaatakowane przez różne choroby.

Niektóre z nich mogą nas zaskoczyć, ponieważ pojawiają się niespodziewanie. Natomiast inne są typowe dla danego gatunku i występują co roku, np. mączniak rzekomy na ogórku i cebuli lub zaraza ziemniaka na pomidorze. Wystąpienie jakiejkolwiek choroby wymaga pojawienia się czynnika chorobotwórczego – patogenu oraz odpowiednich warunków środowiska. Do głównych sprawców chorób uprawianych roślin zalicza się grzyby, bakterie i wirusy. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Jaki wpływ na rośliny mają patogeny?

Patogeny to mikroorganizmy będące sprawcami chorób. Są niewidoczne gołym okiem, ale w ogrodzie mogą wyrządzić poważne szkody. W wyniku ich niekorzystnego działania, rośliny stają się słabsze, zmniejsza się plonowanie oraz wydają chore owoce i warzywa. Niekiedy, możemy pomylić je z innymi, nieinfekcyjnymi przyczynami powodującymi zmiany na roślinie, np. powstałymi na skutek oddziaływania pogody, bądź z niedoborem lub nadmiarem składników mineralnych. Musimy zdawać sobie sprawę, że każde zranienie rośliny stwarza ryzyko potencjalnego porażenia przez grzyby, bakterie lub wirusy.

Jakie patogeny atakują uprawiane rośliny?

1. Patogeny grzybowe

Objawy chorób grzybowych

Najczęściej w ogrodzie mamy do czynienia z patogenami grzybowymi, stanowiącymi najliczniejszą grupę. Powodują one porażenie kwiatów, zawiązków, liści i pędów. Po zakażeniu rośliny w obrębie zmian chorobowych pojawiają się oznaki etiologiczne, czyli widoczne gołym okiem skupienia lub organy patogenu. Najczęściej są to skupienia zarodników, nalot grzybni i owocniki, co znacząco ułatwia oznaczenie sprawcy choroby. Mając to na uwadze, warto dodać, że w przypadku chorób wirusowych nie występują tzw. oznaki etiologiczne.

Jak przenoszą się choroby grzybowe

Zarodniki grzybów przemieszczają się z wiatrem i są w stanie pokonać nawet wiele kilometrów. Wnikają do roślin przez uszkodzenia spowodowane np. urazami lub w wyniku żerowania szkodników. Bardzo często do porażenia przez grzyby dochodzi w momencie przycinania roślin nieodkażonymi narzędziami.

Zwalczanie chorób grzybowych

Wcześnie zauważone infekcje grzybowe można w prosty sposób zwalczyć naturalnymi preparatami w postaci gnojówek, naparów, wyciągów i wywarów. Wykonujemy je samodzielnie z odpowiednio dobranych roślin rosnących w pobliżu. Szczególnie cenne są: pokrzywa, mniszek lekarski, skrzyp polny, czosnek, cebula, bylica piołun. Zawierają one naturalne związki chemiczne przeciwdziałające rozwojowi chorób grzybowych, takie jak: fenole, alkaloidy i olejki eteryczne. Działając niezwłocznie po zauważeniu problemu, nie dopuszczamy do zaatakowania roślin rosnących w sąsiedztwie, a co za tym idzie nie pozwalamy na rozpowszechnianie się zakażenia.

Warto również pamiętać, aby nie przycinać roślin w dni wilgotne. To właśnie wtedy zarodniki grzybów łatwo przylegają do świeżo otwartych, wilgotnych ran, co ułatwia im infekcję.

Zimowanie patogenów grzybowych

Należy sobie zdawać sprawę, że wiele groźnych grzybów zimuje na pozostawionych porażonych częściach roślin, wczesną wiosną stanowiąc źródło infekcji. Dlatego tak ważne jest uprzątanie ogrodu po sezonie i niepozostawianie na grządkach zainfekowanych roślin i pozostałości po nich. Choroby grzybowe mogą przezimować także w zainfekowanym materiale nasadzeniowym, tj. w nasionach, cebulach, rozsadach.

Patogeny wirusowe i bakteryjne stanowią mniejsze zagrożenie w naszych warunkach niż grzyby powodujące największą ilość chorób roślin uprawnych. W przypadku chorób, które wywoływane są przez wirusy i bakterie najskuteczniejszą metodą ich eliminacji jest usuwanie porażonych pędów, bądź całych roślin. Jest to tzw. selekcja negatywna. Trzeba pamiętać, że walka z tymi chorobami jest praktycznie niemożliwa, dlatego nie powinno się dopuszczać do ich wystąpienia.

2. Patogeny wirusowe

Objawy chorób wirusowych

Wirusy wnikają do roślin przez uszkodzenia skórki (tkanek) i rozwijają się w nich narzucając im własną przemianę materii. Cząsteczki wirusa szybko się namnażają, powodując miejscowe lub całkowite porażenie roślin. O zainfekowaniu rośliny wirusem zazwyczaj świadczą mozaiki, czyli przebarwienia pojawiające się na liściach lub kwiatach. Do najczęstszych objawów chorób wirusowych należą także deformacje kwiatów, liści, owoców, a także całych roślin. Dodatkowo, pojawiają się nekrozy na różnych częściach roślin. Występują one w postaci brunatnych plam, wzorów pierścieniowych i smugowatości liści. Wirusy mogą prowadzić także do skarlenia roślin. Należy dodać, że wirusy nie powodują zgnilizn.

Jak przenoszone są patogeny wirusowe

Wirusy mogą być przenoszone mechanicznie przez nasiona i pyłek zainfekowanych roślin, wraz z sokiem chorych roślin, z częściami służącymi do rozmnażania (cebulki, sadzonki, kłącza, bulwy), a także przez szczepienie i okulizację. Bardzo często rozprzestrzeniają się także przez stosowanie nieodkażonych narzędzi. W przypadku wirusów do źródeł ich rozprzestrzeniania zaliczają się również owady i nicienie glebowe. Z tego też względu z roślin koniecznie należy usuwać również mszyce, wciornastki, skoczki i inne owady o kłująco-ssącym aparacie gębowym będące nośnikiem wirusów. Powodują one przerywanie ciągłości tkanek, tym samym umożliwiają wnikanie patogenów. Ich zwalczanie w konsekwencji ogranicza zasięg wirusa.

Gdzie zimują wirusy

W przeciwieństwie do chorobotwórczych grzybów i bakterii, wirusy zimują tylko w żywych częściach rośliny (kłącza, cebule) lub w ciałach owadów.

3. Patogeny bakteryjne

Objawy chorób bakteryjnych

Z kolei dla bakterii charakterystyczne jest pojawianie się różnego rodzaju plamistości, narośli lub zrakowaceń na gałęziach i pniach roślin sadowniczych oraz mokre zgnilizny. Bakterie powodują także gumowe lub śluzowe wycieki, będące skupiskiem patogenicznych bakterii. Choroba bakteryjna pojawia się w sprzyjających warunkach, czyli gdy są wysokie temperatury i panuje duża wilgotność przy długotrwałych opadach.

Jak rozprzestrzeniają się bakterie

Bakterie dostają się do roślin wyłącznie przez naturalne otwory. Do porażenia dochodzi w momencie uszkodzenia roślin, zwłaszcza gdy nie odkażamy narzędzi używanych do ich pielęgnacji. Dlatego tak ważne przy przeprowadzaniu wszelkich prac w ogrodzie jest dokładne i częste odkażanie narzędzi. Rozprzestrzeniają się, gdy wieje wiatr, podczas opadów deszczu, a także za pośrednictwem owadów.

Gdzie zimują bakterie

Bakterie zimują w opadłych liściach, ściętych pędach oraz obumarłych częściach roślin. Stanowią one przez długi czas źródło porażenia.

Przykłady chorób wywoływanych przez patogeny

Poniższa tabela przedstawia najczęściej spotykane choroby będące utrapieniem dla ogrodników. Niektóre z nich atakują tylko wybrane gatunki. Inne mogą zakażać wiele różnych roślin, bez względu na to czy są to warzywa, zioła, drzewa i krzewy owocowe, czy też rośliny ozdobne.

Podsumowanie

Podsumowując, trzeba pamiętać, że przeciwdziałanie chorobom spowodowanym przez patogeny to nie tylko kwestia estetyki ogrodu, ale przede wszystkim zdrowie i wielkość naszych plonów. Zatem dbajmy o rośliny wykorzystując metody profilaktyczne. Tym samym zapobiegniemy chorobom powodowanym przez patogeny, jakimi niewątpliwie są grzyby, bakterie i wirusy.